چطور مدیریت پول را از کودکی به فرزندمان یاد بدهیم؟

آموزش مالی برای کودک قرار نیست شبیه یک کلاس اقتصاد باشد. در واقع، یکی از مؤثرترین روش‌ها این است که از اتفاق‌های عادی روزمره استفاده کنیم.

مثلاً وقتی در فروشگاه بین دو محصول مقایسه می‌کنید، می‌توانید با صدای بلند توضیح دهید که چرا یکی را انتخاب می‌کنید. وقتی چیزی را نمی‌خرید، می‌توانید بگویید که فعلاً اولویت دیگری دارید. وقتی برای یک خرید بزرگ‌تر صبر می‌کنید، کودک می‌تواند ببیند که همیشه قرار نیست هر خواسته‌ای همان لحظه تبدیل به خرید شود.

CFPB پیشنهاد می‌کند والدین در موقعیت‌های روزمره، منطق تصمیم‌های مالی خود را برای کودک توضیح دهند؛ چون کودکان دائماً رفتار والدین را می‌بینند و از آن برداشت می‌کنند، حتی زمانی که مستقیماً به آن‌ها آموزش داده نمی‌شود.

پس گاهی یک جمله ساده مثل «این یکی ارزون‌تره، ولی کیفیت اون یکی بهتره، بذار مقایسه کنیم» می‌تواند از یک توضیح طولانی درباره «مدیریت مالی» آموزنده‌تر باشد.

پول‌توجیبی یکی از ساده‌ترین ابزارها برای تمرین مدیریت پول است. نه به‌خاطر مقدار آن، بلکه به این دلیل که کودک برای اولین بار با یک منبع محدود روبه‌رو می‌شود که باید درباره‌اش تصمیم بگیرد.

MoneyHelper اشاره می‌کند که دادن مبلغی منظم به کودک می‌تواند به او کمک کند مدیریت پول، پس‌انداز و بودجه‌بندی را تمرین کند. با بزرگ‌تر شدن کودک، حتی می‌توان فاصله پرداخت پول‌توجیبی را تغییر داد؛ برای مثال، از پرداخت هفتگی به ماهانه رسید تا کودک مدیریت یک بازه زمانی طولانی‌تر را تجربه کند.

نکته مهم این است که پول‌توجیبی فقط «پول برای خرج‌کردن» نباشد. بهتر است کودک فرصت داشته باشد درباره آن تصمیم بگیرد.

ممکن است بخشی را خرج کند، بخشی را نگه دارد یا برای یک هدف مشخص کنار بگذارد. مهم‌تر از همه اینکه نتیجه انتخابش را ببیند.

اگر تمام پولش را همان روز اول خرج کرد، لازم نیست همیشه فوراً مبلغ دیگری جایگزین شود. همین تجربه که «پول محدود است و تمام می‌شود» می‌تواند یک درس مهم باشد.

برای خیلی از کودکان، جمله «پولت را پس‌انداز کن» معنای روشنی ندارد. چرا پس‌انداز کند؟ تا کی؟ برای چه چیزی؟

هدف‌گذاری این مسئله را ملموس می‌کند.

فرض کنید کودک یک بازی، دوچرخه، کتاب یا وسیله خاصی می‌خواهد. به‌جای اینکه فقط بگوییم «پول جمع کن»، می‌توان هدف را مشخص کرد: قیمت این وسیله چقدر است؟ الان چقدر پول دارد؟ اگر هر هفته بخشی از پولش را کنار بگذارد، چند هفته طول می‌کشد؟

این فرایند به کودک کمک می‌کند سه مفهوم مهم را هم‌زمان تجربه کند: صبر، برنامه‌ریزی و انتخاب.

CFPB نیز در توصیه‌های مربوط به کودکان دبستانی و پیش‌نوجوانان، برنامه‌ریزی برای آینده، پس‌انداز برای یک خواسته و پایبندی به هدف را از مهارت‌های مهم این دوره می‌داند.

یکی از اولین مفاهیم مالی مفید برای کودک، تفاوت بین «نیاز» و «خواسته» است.

اما این مفهوم هم بهتر است در زندگی واقعی آموزش داده شود.

مثلاً هنگام خرید می‌توان پرسید: «به نظرت کدوم یکی چیزیه که واقعاً لازمش داریم و کدوم یکی چیزیه که دوست داریم داشته باشیم؟»

قرار نیست خواسته‌ها چیز بدی باشند. بخش زیادی از زندگی ما شامل چیزهایی است که صرفاً دوستشان داریم. هدف این است که کودک بفهمد همه خواسته‌ها ارزش و اولویت یکسان ندارند.

MoneyHelper نیز در برنامه Talk, Learn, Do پیشنهاد می‌کند گفت‌وگو درباره تفاوت خواسته و نیاز، خرید و پس‌انداز بخشی از آموزش مالی کودکان باشد.

گاهی والدین برای اینکه کودک اشتباه نکند، تقریباً همه تصمیم‌های مالی را به‌جای او می‌گیرند. نتیجه این می‌شود که کودک تا زمانی که بزرگ‌تر نشده، فرصت واقعی برای تمرین تصمیم‌گیری پیدا نمی‌کند.

اگر قرار است کودک مدیریت پول را یاد بگیرد، باید بخشی از تصمیم‌ها واقعاً متعلق به خودش باشد.

مثلاً اگر بین خرید دو وسیله مردد است، می‌توان درباره مزایا و معایب هرکدام صحبت کرد، اما در نهایت اجازه داد خودش انتخاب کند.

حتی اگر بعداً بگوید «کاش اون یکی رو می‌خریدم»، این تجربه ارزشمند است. چون با یک تصمیم کوچک و کم‌ریسک یاد گرفته که انتخاب‌ها پیامد دارند.

همین تمرین‌های کوچک است که بعداً زمینه تصمیم‌گیری‌های بزرگ‌تر را می‌سازد.

یکی از بخش‌های مهم یادگیری مالی، تجربه اشتباه است.

ممکن است کودک چیزی بخرد که بعداً از آن خوشش نیاید. ممکن است تمام پولش را خرج کند و چند روز بعد چیز دیگری بخواهد. ممکن است برای رسیدن به یک هدف، چند هفته برنامه داشته باشد اما وسط راه منصرف شود.

همه این‌ها فرصت یادگیری‌اند.

اگر والد بلافاصله هر اشتباه را جبران کند، بخشی از تجربه از بین می‌رود. البته منظور این نیست که کودک را در شرایط سخت قرار دهیم؛ بلکه اجازه بدهیم پیامدهای کوچک و قابل‌کنترل تصمیم‌های خودش را تجربه کند.

با بزرگ‌تر شدن کودک، آموزش مالی فقط درباره «پس‌انداز» نیست.

کودکان و نوجوانان دائماً با تبلیغات، اینفلوئنسرها، تخفیف‌ها، خرید درون‌برنامه‌ای و پیشنهادهای لحظه‌ای روبه‌رو هستند.

اینجا می‌توان چند سؤال ساده را تبدیل به عادت کرد:

• واقعاً این رو می‌خوای یا چون الان دیدیش هیجان‌زده شدی؟

• اگر تخفیف نداشت، باز هم می‌خریدیش؟

• آیا جایی هست که همین محصول رو با قیمت یا شرایط بهتر ارائه کنه؟

CFPB هم توصیه می‌کند والدین در خریدهای روزمره درباره تبلیغات، پیشنهادهای ویژه و مقایسه گزینه‌ها با فرزندانشان صحبت کنند.

هرچه کودک بزرگ‌تر می‌شود، مدل آموزش مالی هم باید تغییر کند.

در سنین پایین‌تر، تمرکز بیشتر روی شناخت پول، صبر و پس‌انداز است. اما در نوجوانی می‌توان مسئولیت بیشتری واگذار کرد: بودجه ماهانه، هزینه‌های مشخص، مقایسه قیمت‌ها، مدیریت خریدهای آنلاین یا حتی آشنایی اولیه با درآمد و کار.

MoneyHelper توصیه می‌کند نوجوانان برای یادگیری واقعی مدیریت پول، مقداری کنترل روی پول خودشان داشته باشند؛ چون تجربه مستقیم به آن‌ها نشان می‌دهد که منابع محدودند و باید درباره نحوه مصرفشان تصمیم بگیرند.

CFPB نیز برای نوجوانان، توانایی مدیریت منابع برای رسیدن به هدف، درک مفاهیم مالی پیچیده‌تر و تشخیص منابع اطلاعات قابل‌اعتماد را از مهارت‌های قابل توسعه می‌داند.

شاید مهم‌ترین نکته در آموزش مالی کودک همین باشد: والد لازم نیست تمام تصمیم‌ها را کنترل کند.

نقش والد بیشتر شبیه ساختن یک محیط امن برای تجربه است.

یعنی:

• کودک فرصت انتخاب داشته باشد، اما تنها نباشد.

• بتواند اشتباه کند، اما اشتباه‌هایش پرهزینه نباشند.

• بتواند پول خرج کند، اما درباره انتخاب‌هایش گفت‌وگو شود.

• بتواند مستقل‌تر شود، اما والد همچنان در جریان باشد.

پژوهش‌ها و منابع آموزشی مختلف نیز بر نقش والد و مراقب در شکل‌گیری نگرش و عادت‌های مالی کودک تأکید دارند. CFPB می‌گوید بخش قابل‌توجهی از مهارت‌ها و نگرش‌های مالی کودکان از والدین و مراقبان شکل می‌گیرد.

یک تفاوت مهم کودکان امروز با نسل‌های قبل این است که بخش زیادی از پول را اصلاً به‌صورت فیزیکی نمی‌بینند.

کارت بانکی، خرید آنلاین، پرداخت موبایلی و انتقال وجه باعث شده‌اند پول برای کودک انتزاعی‌تر شود.

وقتی کودک می‌بیند والد فقط با چند لمس روی صفحه گوشی خرید می‌کند، ممکن است کمتر متوجه شود که واقعاً پولی از یک موجودی محدود کم شده است.

به همین دلیل، دیدن موجودی، تراکنش‌ها و اثر هر خرید می‌تواند اهمیت بیشتری پیدا کند.

CFPB هم درباره همین موضوع اشاره می‌کند که در دنیای پرداخت‌های غیرنقدی، توضیح‌دادن اتفاقی که هنگام خرید رخ می‌دهد می‌تواند به کودکان کمک کند مفهوم تصمیم مالی را بهتر درک کنند.

دیجی‌تین با همین نگاه طراحی شده است: اینکه کودک و نوجوان فقط درباره مدیریت پول نخواند، بلکه بتواند آن را در یک محیط واقعی‌تر تجربه کند.

دریافت پول‌توجیبی، تعریف هدف، پس‌انداز، مأموریت و پاداش، خرید با کارت و مشاهده موجودی و تراکنش‌ها می‌توانند موقعیت‌هایی برای تمرین تصمیم‌گیری مالی باشند.

در این مسیر، والد هم از طریق دیجی‌پی همراه فرزند است و می‌تواند بخشی از تجربه مالی او را ببیند و مدیریت کند. هدف این نیست که فناوری جای گفت‌وگوی والد و فرزند را بگیرد؛ اتفاقاً بهترین نتیجه زمانی ایجاد می‌شود که ابزار، زمینه گفت‌وگوی بهتر را فراهم کند.

برای آموزش مدیریت پول لازم نیست منتظر یک موقعیت رسمی باشید.

خرید روزانه، انتخاب یک وسیله، پول‌توجیبی، پس‌انداز برای یک هدف یا حتی تصمیم برای نخریدن چیزی، همه می‌توانند تبدیل به فرصت یادگیری شوند.

کودک قرار نیست از همان ابتدا تمام تصمیم‌های مالی را درست بگیرد. چیزی که اهمیت دارد این است که فرصت تجربه، فکرکردن و گفت‌وگو داشته باشد.

مدیریت پول هم مثل خیلی از مهارت‌های دیگر با تمرین ساخته می‌شود؛ تمرین‌هایی کوچک که از کودکی شروع می‌شوند و به‌مرور می‌توانند به تصمیم‌های آگاهانه‌تر در نوجوانی و بزرگسالی برسند.